Szukaj
Polub nas!

Wszystko o Nagrodzie Nobla

nobel Stockholm Konserthuset fot WikipediaNagrody są wręczane w Filharmonii Sztokholmskiej (fot. Wikipedia)Alfred Nobel sformułował swój testament w sposób jasny: cały jego majątek miała otrzymać Szwedzka Akademia Nauk, której zadaniem byłoby dysponowanie pieniędzmi zgodnie z wolą spadkobiercy. Jak można było jednak przewidzieć, testament próbowali podważyć zarówno krewni zmarłego, jak i wiele osób za Szwecji oraz pozostającej z nią wówczas w unii Norwegii. Nie cofano się nawet przed zarzutami, że z uwagi na stan umysłu Nobel nie był w stanie wyrazić swojej woli w sposób świadomy. Po stoczeniu prawdziwej batalii w 1900 roku powstała Fundacja Nobla, która zarządza spadkiem, przeznaczając odsetki od zgromadzonych pieniędzy na fundowanie corocznych Nagród Nobla. Pierwsze nagrody przyznano w 1901 roku zgodnie z wolą wynalazcy dynamitu w dziedzinach: chemii, fizjologii lub medycyny, fizyki, literatury oraz nagrodę pokojową. I tak jest do dzisiaj...

Kim są nobliści?

Wśród laureatów Nagrody Nobla najwięcej jest Amerykanów. Przez ponad sto lat, od kiedy przyznawane są Noble, najczęściej honorowano w ten sposób właśnie mieszkańców USA; noblistami zostało aż 320 Amerykanów. Pamiętać przy tym należy, że Stany Zjednoczone to nie tylko duży kraj, ale także raj dla imigrantów, w związku z czym za amerykańskich laureatów uważa się również uczonych czy pisarzy, którzy przybyli do USA z zagranicy. Należą do nich m. in. Polak Czesław Miłosz czy polski Żyd – Isaak Singer. Drugą noblowską potęgą jest Wielka Brytania – 116 laureatów. Trzecią są Niemcy – 103 noblistów.

Nagrody Nobla przyznawano najczęściej mężczyznom, aczkolwiek od momentu ustanowienia Nagrody Nobla przyznano je też 40 kobietom, w tym jako pierwszej – w 1903 roku Polce – Marii Skłodowskiej-Curie. W kolejnych latach nagrodę otrzymała m. in. przyjaciółka Alfreda Nobla, Bertha von Suttner (1905 r.), ponownie Maria Skłodowska – Curie (1911 r.), Irene Joliot-Curie (córka Marii Skłodowskiej,1935r.), Matka Teresa, misjonarka z Indii (1979 r.), birmańska opozycjonistka Aung San Suu Kyi (1991), polska poetka – Wisława Szymborska (1995 r.).

Noblistami zostają najczęściej ludzie w wieku dojrzałym, co wydaje się dość oczywiste, ponieważ mają już spore osiągnięcia w dziedzinie, w której się specjalizują. Są jednak również i wyjątki, jak na przykład australijski fizyk sir William Lawrence Bragg, który otrzymał Nobla za badania nad właściwościami kryształów w 1915 roku w wieku zaledwie 25 lat. O wiele dłużej na uznanie musiał czekać ekonomista Leonid Hurwicz, polski Żyd mieszkający w USA, który otrzymał nagrodę za wykorzystanie matematyki do badania rynków. Hurwicz laureatem ekonomicznego Nobla został w 2007 roku, kiedy miał już 90 lat. Kilka miesięcy później naukowiec umarł.

Część laureatów została nagrodzona dwukrotnie. Jedyną kobietą, którą spotkał ten zaszczyt, była Polka – Maria Skłodowska-Curie, nagrodzona za odkrycie zjawiska promieniotwórczości i wyekstrahowanie czystego radu. Poza naszą rodaczką podwójnymi noblistami zostali: John Bardeen (dwie nagrody z dziedziny fizyki), Linus Pauling, (pierwsza nagroda z dziedziny chemii, druga pokojowa) i Frederick Sanger (dwie nagrody z dziedziny chemii).

Kilkakrotnie Nobla otrzymywały też niektóre organizacje i instytucje, jak na przykład Międzynarodowy Ruch Czerwonego Krzyża (trzy nagrody pokojowe). Nagrody Nobla przyznawane organizacjom i instytucjom to zresztą odrębny temat. Poza Czerwonym Krzyżem wyróżniono w ten sposób m. in. Instytut Prawa Międzynarodowego (1904 r.) Międzynarodowe Stałe Biuro Pokoju (1910 r.), Międzynarodowe Nansenowskie Biuro ds. Uchodźców (1938 r., instytucja powołana przez Ligę Narodów), Wysokiego Komisarza Narodów Zjednoczonych ds. Uchodźców (1995 – organ ONZ), UNICEF (1965 – organizacja ONZ), Międzynarodową Organizację Pracy (1969 r.), Amnesty International (1977 r., organizacja zajmującą się obrona praw człowieka), Lekarzy bez Granic (1999 r., organizacja, której członkowie udzielają pomocy medycznej m. in. na terenach objętych działaniami wojennymi), Organizację Narodów Zjednoczonych (2001 r.) i Międzynarodowy Zespół ds. Zmian Klimatu (2007 r.). Warto zauważyć, że wszystkie Noble dla wyżej wymienionych organizacji to nagrody pokojowe.

Ostatnia z wyliczonych organizacji, czyli Zespół ds. Zmian Klimatu, otrzymała Pokojową Nagrodę Nobla za upowszechnienie wiedzy na temat zmian klimatycznych wspólnie z byłym wiceprezydentem USA, Alem Gorem. Polaków z pewnością zainteresuje, że w skład uhonorowanego Noblem zespołu wchodzi także dwóch polskich uczonych: prof. Zbigniew Kundzewicz z Poznania oraz prof. Piotr Tryjanowski z podpoznańskiego Suchego Lasu. Pierwszy z nich pracuje w Zakładzie Badań Środowiska Rolniczego i Leśnego PAN w Poznaniu, a drugi na Wydziale Biologii UAM, również w Poznaniu.

Kontrowersyjne nominacje

Od początku największe kontrowersje wywoływały Noble pokojowe, które uchodziły za najbardziej upolitycznione. Przyznawano je bowiem nie tylko zdeklarowanym pacyfistom, ale także ludziom, którzy walczyli o wolność i prawa człowieka. Z reguły podkreślano przy tym, że nagradza się prowadzenie tej walki metodami pokojowymi, co jednak w niczym nie przekonywało tych, przeciw którym walka się toczyła. I tak na przykład w 1983 roku uhonorowano Noblem Lecha Wałęsę, przewodniczącego „Solidarności”, zaś w 1991 roku w ten sam sposób wyróżniono Aung San Suu Kyi, przywódczynię birmańskiej opozycji.

W obu przypadkach władze rządzące w krajach, z których pochodzili laureaci, uznali Nagrodę Nobla za „brutalną ingerencję Zachodu w sprawy wewnętrzne suwerennego państwa”. Rozwścieczeni dygnitarze raczej nie przekonali opinii publicznej wolnego świata, jednak bywały i kontrowersje poważniejsze. Przykładowo w 1973 Nobla otrzymali wspólnie amerykański sekretarz stanu Henry Kissinger oraz wietnamski komunistyczny generał Le Duc Tho, których wyróżniono za prowadzenie rozmów pokojowych mających na celu zakończenie wojny w Wietnamie. Kontrowersje wynikały z faktu, że w momencie przyznania nagrody działania wojenne nadal trwały i miały się one zakończyć dopiero dwa lata później. Z tego też zresztą powodu Wietnamczyk odmówił przyjęcia nagrody. Protesty na świecie wzbudziło też przyznanie w 1994 roku pokojowej Nagrody Nobla dla Palestyńczyka Jasera Arafata oraz Izraelczyków – Szymona Peresa i Icchaka Rabina.

Owi trzej przywódcy zawarli porozumienie, na mocy którego Palestyńczycy otrzymali autonomię w Strefie Gazy i Zachodnim Brzegu Jordanu. Arafatowi zarzucono, że walczył o niepodległość Palestyny, uciekając się do aktów terroryzmu. Kontrowersyjne było też przyznanie w 2009 roku pokojowej Nagrody Nobla prezydentowi USA – Barackowi Obamie. Krytycy podkreślali, iż cieszącego się dużą sympatią i budzącego wielkie nadzieje polityka nagrodzono bardziej „na zachętę” niż za rzeczywiste osiągnięcia, ponieważ nagrodę przyznano mu wtedy, kiedy dopiero zaczynał swoją prezydencką kadencję, a co więcej przyznano ją przywódcy mocarstwa prowadzącego równocześnie dwie wojny (w Iraku i Afganistanie). W istocie wiele wskazuje na to, że ten Nobel mógł być czymś w rodzaju prztyczka w nos dla Georga W. Busha, poprzedniego prezydenta USA, który nie miał w Europie zbyt wielu zwolenników. A to w związku z faktem, że nader chętnie rozwiązywał problemy poprzez działania militarne, mniej chętnie natomiast konsultując je z innymi państwami Zachodu.

Kontrowersje budzą też czasem Noble nieprzyznane, zwłaszcza nieprzyznane osobom cieszącym się na świecie powszechnym szacunkiem i nieposzlakowaną opinią. Przez lata spekulowano na przykład, czy i kiedy pokojową Nagrodę Nobla otrzymają hinduski pacyfista Mahatma Gandhi i papież Jan Paweł II. Pierwszy z nich wywalczył pokojowo niepodległość Indii, drugi zaś prowadził dialog z innymi wyznaniami i religiami. Niestety, w obu przypadkach dyskusje te zostały przerwane przez śmierć przywódców.

Teoretycznie wciąż szansę na Nobla ma Vaclav Havel, czołowy czeski dysydent, który w 1989 roku na skutek pokojowej rewolucji doprowadził do obalenia ustroju komunistycznego Czechosłowacji.

Bywa też, że część opinii publicznej bez zrozumienia lub też z oburzeniem przyjmuje wybór laureatów nagrody literackiej. Komitetowi Noblowskiemu zarzuca się nieraz, że zamiast brać pod uwagę literacki kunszt nagrodzonych, bardziej kieruje się zasadami poprawności politycznej, faworyzując osoby z określonych regionów i opcji politycznych.

Takie spory rozgorzały po wyborze w 2004 roku lewicowej austriackiej pisarki Elfriede Jelinek, uważanej za autorkę skandalizującą.

Niezależnie od wszystkich kontrowersji wielu zastanawia się zapewne co trzeba zrobić, żeby otrzymać Nagrodę Nobla. Czy wystarczy zawrzeć pokój, napisać książkę lub też dokonać odkryć z dziedziny chemii, fizyki czy medycyny? To jest oczywiście najważniejsze, ale – rzecz jasna – ktoś jeszcze musi Wasz sukces zauważyć i docenić. Tym „kimś” jest Komitet Noblowski. W jego obrębie istnieje pięć zgromadzeń, a każde zajmuje się inną dziedziną, w ramach których przyznawane są nagrody: chemią, fizyką fizjologią lub medycyną literaturą i działalnością na rzecz pokoju na świecie. Komitety corocznie wybierają kandydatów do Nagrody Nobla, a następnie wysyłają swoje propozycje pod rozwagę przeróżnym autorytetom. Są nimi z reguły naukowcy, specjaliści z danej dziedziny wiedzy.

W przypadku nagrody pokojowej oceniającymi są m. in. rządy państw, sędziowie trybunałów międzynarodowych i dotychczasowi laureaci. Następnie laureatów wybiera się w głosowaniu, zaś nazwiska zwycięzców podaje się do wiadomości publicznej. Ceremonia wręczenia nagrody odbywa się corocznie 10 grudnia, czyli w dniu śmierci Alfreda Nobla, w Sztokholmie. Pokojową Nagrodę Nobla wręcza się w Oslo. Obecnie wysokość nagrody wynosi 10 mln koron szwedzkich, czyli około 4 mln 200 tys. zł.

Izabela Sobczyk