Szukaj
Polub nas!

William Szekspir for WikipediaWilliam Szekspir (fot. Wikipedia)Nieśmiertelny Szekspir

Niedawno minęła 400. rocznica śmierci Williama Szekspira, angielskiego dramatopisarza i poety. Jak wynika z rozlicznych badań i sondaży, jego dzieła cieszą się dziś rekordową popularnością i zdają się pokonywać z łatwością wszelkie bariery kulturowe. Z czego to wynika? Teorii na ten temat jest kilka...

Dzieła Szekspira przetłumaczono na ponad 150 języków, a jego sztuki wystawiane są w każdym niemal zakątku naszego globu. Ponadto na całym świecie odbywają się festiwale szekspirowskie oraz konferencje naukowe poświęcone jego twórczości. Wciąż powstaje także wiele dzieł współczesnych artystów, którzy inspirowani tym niezwykłym pisarzem nawiązują do niego i odnoszą się do jego utworów, bohaterów, czy ukazanych przez niego ludzkich zachowań.

Bez wątpienia jednym z najważniejszych czynników swoistej ponadczasowości tekstów Szekspira jest to, że opisuje on w sposób niezwykle celny ludzką naturę, która pod wieloma względami pozostaje niezmienna – jest pełna często skrajnych cech, takich jak miłość, nienawiść, zazdrość, żądza władzy, lęk, itd. Przykładowo Szekspir nawiązuje w swoich utworach wielokrotnie do zbrodni i zemsty, czego najlepszym przykładem jest jego Makbet. Natomiast przykładem ponadkulturowej miłości są oczywiście postaci Romea i Julii.

Motywy tego rodzaju są z łatwością przyjmowane i rozumiane przez wszystkich, niezależnie od pochodzenia, religii, przekonań czy też wykształcenia. Zdumiewające jest to, że angielski pisarz cieszy się dziś ogromną popularnością w takich krajach jak Chiny. Zresztą jego obecna światowa popularność jest zdecydowanie największa od czasu jego śmierci. Książki z jego twórczością można znaleźć w księgarniach niezliczonych krajów Afryki i Azji. Praktycznie niemożliwe jest znalezienie dziś jakiegokolwiek miejsca na kuli ziemskiej, gdzie fraza „być albo nie być” nie byłaby automatycznie identyfikowana z Szekspirem.

Czołowy aktor szekspirowski, Simon Russell Beale, jest zdania, że pośmiertna kariera Szekspira to nie tylko wynik ponadczasowości jego utworów. Jego zdaniem, ważne jest również to, że niemal każda sztuka pisarza poddaje się z łatwością współczesnym adaptacjom i jest „niczym plastelina”, z której ulepić można niemal wszystko. Beale przytacza stary dowcip na temat aktora grającego Hamleta i reżysera. Po spektaklu reżyser mówi do aktora: – Jest tysiąc sposobów grania Hamleta, ale to, co pan zrobił, nie mieści się w tym tysiącu.

Szkopuł jednak w tym, że Hamlet to rzeczywiście postać, którą różni artyści są w stanie interpretować bez końca, czego nie można powiedzieć o bohaterach wielu innych dzieł znanych dramatopisarzy. Znawcy rzeczy twierdzą na przykład, że większość postaci stworzonych przez Antona Czechowa, takich na przykład jak Konstantin w Mewie, nie poddaje się żadnym istotnym interpretacjom, gdyż wszystko jest „jasne i z góry ustalone”, a każda cecha charakteru jest dobrze zdefiniowana.

Uniwersalność dzieł Szekspira ma też podłoże czysto praktyczne. W Anglii tamtych lat każdy dramatopisarz musiał być przygotowany do tego, że jego dzieła jednego dnia pokazywane będą na królewskim dworze, a innego – w zwykłym londyńskim teatrze, takim jak słynny Globe Theatre, gdzie zbierała się bardzo pospolita, niemal proletariacka publiczność. Padające ze sceny słowa oraz cechy charakteru bohaterów musiały być zatem zrozumiałe dla absolutnie wszystkich.

Jest też inna teoria na temat rosnącej popularności Szekspira. Pomijając ponadczasowość i możliwość bardzo różnorodnych interpretacji jego dzieł, faktem jest, że angielski bard bez większej żenady pożyczał sobie opowieści skonstruowane znacznie wcześniej przez innych. Jednak nie dopuszczał się plagiatów, ponieważ zawsze zupełnie przerabiał te treści na swój sposób. Profesor Gordon McMullan z London Shakespeare Centre twierdzi na przykład, że cała w zasadzie fabuła Romea i Julii znana była od setek lat, a Szekspir jedynie „zaadaptował” ją na własne potrzeby.

Z drugiej strony był on dość niezwykłym pisarzem. Gdy brakowało mu słów, by coś opisać, wynajdował nowe, czyli swoje własne, które potem wchodziły do powszechnego użytku. A gdy nie wiedział, jak zakończyć jakąś scenę, nie męczył się po nocach rozmyślaniami na ten temat, lecz pisał kilka różnych zakończeń, a decyzję o tym, która z nich jest najlepsza, pozostawiał aktorom. Nic dziwnego, że istnieją po dzień dzisiejszy trzy różne rękopisy Hamleta, choć różnice między nimi nie są dramatyczne.

Szekspir był też pionierem improwizacji. Zachęcał wszystkich – aktorów, pisarzy i reżyserów – by robili z jego sztukami, co im się tylko podobało. To właśnie ten duch improwizacji, obecny w całej twórczości Szekspira, zachęcił w swoim czasie Stephena Sondheima i Leonarda Bernsteina do zaprezentowania Romea i Julii jako musicalu pod tytułem West Side Story. Natomiast w roku 2003 powstał w tzw. Bollywood film pt. Maqbool, w którym Makbet staje się szefem gangu.

Wszystko to jest możliwe między innymi dlatego, że wiele sztuk Szekspira dzieje się w abstrakcyjnych, fikcyjnych miejscach, a fabuła jest na tyle uniwersalna, że przemawia absolutnie do każdego. 400. urodziny angielskiego barda fetowane były na całym świecie. On sam zapewne bardzo by się zdziwił swoją „karierą”, jako że za jego czasów zawód dramatopisarza niewiele się różnił od kariery kuglarza.

Krzysztof M. Kucharski