Szukaj
Polub nas!

Sargon fot WikipediaGliniana tabliczka
z legendą opowiadającą historię
narodzin Sargona (fot. Wikipedia)
Król czterech stron świata

Twórcą pierwszego imperium w dziejach świata był Sargon Wielki. W czasach największego rozkwitu stworzone przez niego królestwo Akadu obejmowało cały obszar Mezopotamii oraz tereny przyległe. W drodze na szczyt władca powalił na kolana potężny Sumer...

Wielkie podboje

Historyczna kraina Akad leżała na północ od Babilonii. Jej mieszkańcy byli ludem koczowniczym z grupy semickiej, który na tereny północno-środkowej Mezopotamii przybył w III tysiącleciu p.n.e. Od Sumerów nauczyli się podstaw nowoczesnego rolnictwa, budowy kanalizacji i miast. Od sąsiadów przejęli też całą kulturę, w tym język, który wykorzystywali do zapisów robionych na glinianych tabliczkach. Jedyną różnicę stanowiły używane przez nich imiona. Ich perspektywę na świat zmienił Sargon – w języku akadyjskim Szarrukin, czyli „prawowity władca”.

Legenda mówi, że został porzucony przez matkę, która umieściła go we wnętrzu trzcinowego kosza i puściła na fale Eufratu. Niesionego nurtem rzeki chłopca znalazł niejaki La’ibum, który był ogrodnikiem w pałacu w Kisz. Wychował go niczym własnego syna na wspaniałego człowieka. Gdy był nastolatkiem, Sargon stał się ulubieńcem bogini Isztar. To pewnie dlatego później przypisywał sobie boskie pochodzenie. Mimo skromnego rodowodu, miał wielkie marzenia. Chciał zdobyć cały znany ówczesny świat. A że był zdolny i pracowity, szybko zdobywał coraz bardziej zaszczytne stanowiska.

Wyróżniał się przede wszystkim niezwykłym zmysłem wojennym. To dzięki niemu został prawą ręką króla miasta Kisz, a w 2340 r. p.n.e. sam sięgnął po tytuł władcy. Od razu zajął się reorganizacją armii. Między innymi wprowadził nową broń, w tym łuki i oszczepy, oraz nową taktykę bojową. Po wzmocnieniu armii rozpoczął wielkie podboje. Jako pierwsze łupem jego oddziałów padły miasta Sumerów: Ur, Uruk, Lagasz i Umma. Do jego najwspanialszych zwycięstw należy z pewnością pokonanie jednego z najpotężniejszych lugalów w historii, Lugal-zagesiego (lugal, czyli „wielki człowiek”, był królem i najwyższym kapłanem w każdym sumeryjskim mieście-państwie). Przy okazji Sargon zburzył mury miasta Ur.

Zachował się opis dokonanego przez niego podboju Sumeru: „Sargon, król Akadu, zastępca bogini Isztar, król Kisz, pashishu (kapłan) boga Anu, król Ziemi, wielki ishakku (naczelny kapłan) boga Enlila: W miasto Uruk uderzył i jego ściany zniszczył. Z ludźmi z Uruk walczył i podbił ich, zakuwając w kajdany, przeprowadził ich przez bramę Enlila. Sargon, król Akadu, walczył z człowiekiem z Ur i pokonał go, w jego miasto uderzył, i ściany jego zniszczył. W E-Ninmar uderzył i ściany jego zniszczył i w całe terytorium, od Lagasz do morza uderzył. Broń swą umył w morzu…”.

Wiadomo, że po zdobyciu Sumeru Sargon wrócił do stolicy Akadu, wsadził Lugal-zagesiego do klatki i wystawił na widok publiczny. Mniej znaczącym lugalom nie tylko pozwolił żyć, ale dał im wolną rękę w zarządzaniu poddanymi. Oczywiście musieli to robić z korzyścią dla Akadu. On sam tymczasem zajął się kolejnymi podbojami. Najpierw zajął ziemie wiodące do Zatoki Perskiej. To umożliwiło jego królestwu nawiązanie intratnych kontaktów handlowych z Dilmun i Magan. Następnie ruszył na wschód, pokonując po drodze Awan, Anaszan i Warahsze. Po podbiciu Elamitów (ludu pochodzenia azjanickiego, mieszkającego na terenach dzisiejszego południowo-zachodniego Iranu), w ich głównym mieście Suzie ustanowił swojego namiestnika, tzw. ensiego. Zdobył też miasta-państwa w Syrii: Mari (obecnie Tell al-Hariri) nad środkowym Eufratem, Tuttul (obecnie stanowisko archeologiczne Tell Bi’a) w pobliżu ujścia rzeki Balich do Eufratu i Eblę (obecnie Tell Mardich) na południowy zachód od Halabu (Aleppo). Dzięki temu zyskał dostęp do Morza Śródziemnego.

Z zachowanych źródeł pisanych wynika, że dotarł do Szubartu w południowej Mezopotamii, a przez góry Taurus do Azji Mniejszej. Podobno nawet stanął na Cyprze, choć to nigdzie nie zostało potwierdzone. Na podbitych terenach wprowadził kulturę sumeryjską. Gdy już zaspokoił ambicje zdobywcy, pojął za żonę Taszlultum, zasiadł na tronie i kazał się tytułować „królem czterech stron świata”. Nie znaczy to, że spoczął na laurach. Zajął się nadzorowaniem regulacji sieci kanałów nawadniających w całym imperium. Ujednolicił także system miar i wag. Nie zapomniał o sztuce. Do dziś przetrwały jego pieczęcie ze scenami kultowymi, religijnymi, militarnymi, myśliwskimi i z postaciami mitologicznymi. Dokonania Sargona przedstawiają pokryte płaskorzeźbami kamienne stele.

Przez następne stulecia po jego śmierci w 2279 r. p.n.e. otaczany był w Mezopotamii legendą zdobywcy, którego czynom nikt nie mógł dorównać.

Nowoczesna stolica

Sargon założył stolicę w mieście Akad, znanym ze świadectw w piśmie klinowym jako Agade. Jego dokładna lokalizacja pozostaje nieznana. Ze źródeł pisanych wynika, że musiał leżeć w pobliżu miast: Kisz, Babilonu i Sippar. Przez pewien czas uważano, że jego pozostałości skrywa ziemia między dwoma pierwszymi wymienionymi miastami, w pobliżu starożytnego koryta Eufratu. Większość uczonych skłania się jednak ku tezie, że miasto leżało około 30 mil dalej na północny wschód, u zbiegu rzek Tygrys i Dijala. Przez całe wieki sądzono, że założył je Sargon. Tak bowiem głosiły inskrypcje z czasów jego rządów. Tymczasem o Akadzie pisano w tzw. datach rocznych Enszakuszany, władcy drugiej dynastii z Uruk, który żył prawdopodobnie jedno pokolenie przed Sargonem.

Z pewnością to Sargon miasto rozbudował. Autorzy tekstów z tamtych czasów przedstawiają je jako wspaniałą stolicę, pełną świątyń i pałaców. W ówczesnym świecie słynęło także z dużego i nowoczesnego portu i rozbudowanej administracji. Sto lat po upadku Akadu powstały tzw. „lamentacje nad upadkiem miast mezopotamskich”. Najsławniejsza z nich, zatytułowana Przeklęcie miasta Agade, opisuje upadek i porzucenie wspaniałej stolicy imperium. Tymczasem ze źródeł historycznych wynika, że miasto wcale nie odeszło w niebyt. Wręcz przeciwnie, było zamieszkane przez kolejne siedemnaście wieków.

W okresie panowania III dynastii z Ur (panowała nad zjednoczonym Sumerem i Akadem w latach 2113-2005 p.n.e.) miał tutaj swoją siedzibę gubernator jednej z prowincji. Z kolei za czasów rządów króla Hammurabiego (szósty przedstawiciel I dynastii z Babilonu) w XVIII w. p.n.e. w mieście czynna była świątynia E-ulmasz – ceremonialna nazwa świątyni bogini Isztar (Ulmasz było świętą dzielnicą miasta). W materiałach źródłowych Akad pojawia się po raz ostatni w czasach panowania perskiego władcy Dariusza I Wielkiego (521-485 r. p.n.e.).

Upadek imperium

Imperium Akadu okazało się zbyt duże, by można było nim skutecznie administrować. W pewnym momencie doszło do buntu podbitych przez Sargona ludów, przede wszystkim miast Sumeru i Elamu. Synowie władcy nie potrafili sobie z nimi poradzić. Rimusz został zamordowany po dziewięciu latach walk, a Manisztusu musiał zająć się ratowaniem tego, co się dało. Imperium umocnił dopiero pod koniec XXIIII w. p.n.e. wnuk Sargona, Naramsin, który geniuszem dorównał dziadkowi. Na początek rządów stłumił bunt i zrównał z ziemią siedziby największych opozycjonistów, w tym Eblę, która była znaczącym ośrodkiem handlowym i politycznym. Potem zajął się polityką zagraniczną.

Naznaczona była ona wieloma kampaniami militarnymi. Odzyskał ziemie syryjskie, czego dowodem są znaleziska archeologiczne w Niniwie, walczył z Hurytami na północy, a na północnym wschodzie wprowadził swoich ludzi do gór na terenie dzisiejszego Kurdystanu. Pokusił się nawet o wypad do gór dzisiejszej Armenii. W całym imperium scentralizował administrację i wprowadził stałą armię. Nie zapomniał o sztuce. Do naszych czasów dochowały się pozostałości po jego warownym pałacu w Tell Brak i po tzw. Starym Pałacu w Aszur, a także rzeźby reprezentujące monumentalne posągi władców i alabastrowe główki z Aszur. Podobnie jak dziadek, Naramsin tytułował się dumnie „królem czterech stron świata”.

O jego dokonaniach wiadomo ze steli, którą archeolodzy odkryli w Suzie. Przypuszcza się, że trafiła tam po jednej z grabieży dokonanych w Akadzie przez Elamitów. Pewne jest, że imperium przekazał synowi w dobrym stanie. W tym miejscu należy zaznaczyć, że władcy z dynastii akadyjskiej byli pierwszymi, którzy zjednoczyli nie tylko region Sumeru i dorzecza Eufratu i Tygrysu, ale także regiony z nimi sąsiadujące. Niestety, jak każde imperium w historii, tak i to w końcu upadło. Doszło do tego około 2200 r. p.n.e. wskutek najazdu Gutejów, górskiego plemiona z Zagrosu (obecnie góry w Iranie), o nieznanej bliżej przynależności etnicznej.

Marcin Nowak